Inleiding
In tegenstelling tot andere vervoerswijzen maakt de binnenvaart gebruik van een verregaand natuurlijke infrastructuur, zij het niet overal. Net als andere rivieren heeft de Rijn in de tijd een ontwikkeling doorlopen, hetzij door natuurlijke fenomenen en onder invloed van het klimaat, hetzij door ingrijpen van de mens.
Al sinds haar oprichting heeft de Centrale Commissie voor de Rijnvaart (CCR) zich beziggehouden met de bevaarbaarheid van de Rijn. Al in 1839 werd in de CCR besproken wat de minimale waterdiepte zou moeten zijn. In 1849 heeft de CCR zelfs voor de eerste keer een reis georganiseerd om de Rijn vanaf Bazel tot de Noordzee aan een controle te onderwerpen.
Tijdens haar lange bestaan heeft de CCR er altijd naar gestreefd om het gebruik van de Rijn als vaarweg te optimaliseren. Het respect voor het milieu stond daarbij hoog in het vaandel. De Rijn als binnenvaartinfrastructuur en de Rijn als te beschermen natuurgebied zijn voor de binnenvaart twee kanten van dezelfde medaille.
De volgende afbeelding laat zien wie er allemaal van de Rijn gebruikmaken en voor welk doeleinde.

Afgezien van de infrastructuur in de traditionele zin van het woord, houdt de CCR zich ook bezig met de beschikbaarheid van andere voorzieningen die van belang zijn voor de binnenvaart (RIS, ligplaatsen, aanpassing van de infrastructuur voor het laden en lossen, interface schip/wal, enz.). De CCR houdt daarbij rekening met de milieuaspecten van infrastructuur en de gevolgen van de klimaatverandering voor het Rijnstroomgebied, kortom, bij alles wat te maken heeft met de beschikbaarheid van de waterweg. De CCR heeft weliswaar geen besluitvormende bevoegdheden op dit gebied, maar als het om infrastructuur gaat, gaan er toch belangrijke impulsen van haar uit.
Er zijn vandaag de dag diverse onderwerpen die voor de werkzaamheden van de CCR hoog op de agenda staan:
- de Rijn als infrastructuur voor de binnenvaart (zie het onderstaande)
- informatieverstrekking over de infrastructuurwerkzaamheden
- klimaatverandering
- laagwaterproblematiek
- milieubescherming
De CCR, en met name het comité dat verantwoordelijk is voor vraagstukken rond milieu en infrastructuur, werkt samen met:
- de Permanent International Association of Navigation Congresses (PIANC), en dan vooral met de Commissie voor milieu van de PIANC en haar werkgroep binnenvaart (Navi TG);
- de Internationale Commissie ter Bescherming van de Rijn (ICBR), met haar verschillende werkgroepen voor hoog- en laatwater (H), voor waterkwaliteit en de inventarisatie van emissies (S);
- de Internationale Commissie voor de Hydrologie van het Rijnstroomgebied (CHR), en dan met name voor vraagstukken die samenhangen met de klimaatverandering;
- de Europese federatie van binnenhavens (FEPI), en dan in het bijzonder voor vraagstukken met betrekking tot de walinfrastructuur in havens.
Kenmerken van de waterweg
Vaststelling van de Overeengekomen Lage Rivierstand
Als gevolg van de stroming is de rivierbedding aan constante veranderingsprocessen onderhevig. Dit heeft directe gevolgen voor de vaargeuldiepte die de scheepvaart ter beschikking staat.
Het was de CCR die er voor de eerste keer toe overging de gemiddelde minimumwaterstand te bepalen en wel voor de periode van 1839 tot 1848. Vervolgens werd er nog meerdere jaren overleg gevoerd om het eens te worden over de criteria voor het bepalen van het waterpeil. De Centrale Commissie heeft in 1849 een eerste onderzoeksreis van Bazel tot aan de zee georganiseerd om de beschikbare en gewenste waterdiepte te bepalen.
Deze manier van werken is formeel vastgelegd in de Akte van Mannheim![]()
![]()
. In artikel 31 staat: “Van tijd tot tijd wordt door de waterbouwkundige ingenieurs, afgevaardigd door de Regeringen van alle Oeverstaten, een reis ondernomen om de toestand van de stroom te onderzoeken, de resultaten van de te zijner verbetering genomen maatregelen te beoordelen, en eventuele nieuwe hinderpalen voor de scheepvaart aan te wijzen. De Centrale Commissie bepaalt het tijdstip waarop, en het gedeelte van de stroom waarvoor de bedoelde onderzoekingen zullen plaats hebben. De ingenieurs brengen aan haar verslag uit over de uitkomsten.” Vandaag de dag wordt deze taak verricht door de nationale autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor het beheer van de waterwegen. Zij stellen het comité van de CCR dat verantwoordelijk is voor vraagstukken rond milieu en infrastructuur op de hoogte hiervan.
Dit concept was de basis voor het bepalen van de Overeengekomen Lage Rivierstand (OLR), die regelmatig wordt gemeten en vastgelegd (1908, 1923, 1932, 1946, 1952, 1962, 1972, 1982, 1992, 2002, 2012 en 2022). De volgende keer dat de OLR in het kader van de CCR zal worden vastgelegd, is in 2030.
Voor de vastlegging van de OLR gelden de volgende beginselen:
- de waarden van de Overeengekomen Lage Afvoer (OLA) aan de referentiepeilschalen worden om de tien jaar opnieuw vastgelegd als afvoerwaarden over een periode van 100 jaar;
- aan de hand van deze waarden worden voor de bedoelde referentiepeilschalen – eveneens om de tien jaar – ook de desbetreffende waarden van de Overeengekomen Lage Rivierstand (OLR) opnieuw bepaald;
- de definitie van de OLR is als volgt aangepast: “De Overeengekomen Lage Rivierstand (OLR) is de waterstand die ten opzichte van de Overeengekomen Lage Afvoer 20 ijsvrije dagen per jaar onder de over jaren aan de Rijn gemeten gemiddelde afvoerwaarde ligt”.
De OLR 2022 is van kracht geworden op 1 januari 2023 en geldt tot en met 31 december 2031. Voor de verschillende peilschalen geldt momenteel de volgende OLR:
Zwitserland
- Bâle : 501 cm
Duitsland
- Maxau : 372 cm
- Spire : 237 cm
- Mannheim : 155 cm
- Worms : 68 cm
- Mayence : 171 cm
- Oestrich : 92 cm
- Bingen : 97 cm
- Kaub : 77 cm
- Coblence : 77 cm
- Andernach : 91 cm
- Bonn : 142 cm
- Cologne : 139 cm
- Düsseldorf : 91 cm
- Ruhrort : 227 cm
- Wesel : 174 cm
- Rees : 118 cm
- Emmerich : 74 cm
Nederland*
- Lobith : 733 cm
- Pannerdensche Kop : 700 cm
- Nimègue : 516 cm
- Tiel : 255 cm
- IJsselkop : 683 cm
* De Nederlandse waarden zijn uitgedrukt in cm + NAP (Normaal Amsterdams Peil).
Meer informatie over de Overeengekomen Lage Rivierstand (OLR) vindt u in Besluit 2022-II-19![]()
![]()
.
Waterstanden bij de voor de Rijnvaart relevante peilschalen
Informatie over de actuele waterstanden vindt u hier.
Profiel van de Rijn als waterweg
Hoe het profiel van de Rijn als vaarweg – en dan met name de vaargeul – eruitziet, wordt grotendeels in kaart gebracht door metingen. De Rijn heeft een vaargeul met een gegarandeerde minimumdiepte die bij OLR tussen de 1,90 en 3,00 m ligt.
Afmetingen van de vaargeul in de Rijn (bron: WSV)
Meer informatie over het vaarwegprofiel van de Rijn vindt u hier:![]()
![]()
![]()
.
Er wordt niet altijd voldaan aan het profiel van de vaargeul (breedte, diepte) dat voorzien is. Informatie over de beperkingen in de breedte en diepte van de Rijn in Duitsland vindt u hier.
De wettelijk toegelaten maximale afmetingen van de schepen, duwstellen en andere samenstellen staan in hoofdstuk 11 van het Politiereglement voor de Rijnvaart (RPR).
Brugdoorvaarthoogten
De delegaties delen de CCR de brugdoorvaarthoogten op de Rijn mee. De CCR verstrekt deze informatie in de vorm van verslagen.
- Eindverslag inzake de brugdoorvaarthoogte voor de containervaart met drie lagen containers (Besluit 2001-I-28


). - Doorvaarthoogte van bestaande bruggen (2020)


.
Ligplaatsen voor schepen
De CCR houdt zich ook bezig met de problematiek van de ligplaatsen die de binnenvaartschepen langs de Rijn ter beschikking staan.
De CCR is bevoegd om richtlijnen op te stellen voor het aantal ligplaatsen en de gewenste kwaliteit daarvan, waarbij rekening wordt gehouden met de ontwikkeling van het scheepsverkeer.
In september 2023 heeft de CCR een rapport gepubliceerd over de ligplaatsen, met de titel “Compilatie van voorbeelden en ervaringen met betrekking tot de behoefte aan en voorzieningen van ligplaatsen” (derde editie)![]()
![]()
.
Eind 2025 is er bovendien een lijst gepubliceerd met de projecten voor walstroom:![]()
![]()
.
Tot slot organiseert de CCR regelmatig workshops over het onderwerp van de ligplaatsen. De laatste vonden plaats in 2018: “Workshop over de ligplaatsen als element voor een toekomstgerichte binnenvaart” en in 2022 “Workshop over walstroom bij ligplaatsen”.
Informatie van de lidstaten over vaaromstandigheden en waterstanden
Duitsland
Elwis: voor een aantal peilschalen langs de Rijn stelt de Duitse overheid de scheepvaart waterstandsvoorspellingen ter beschikking voor vier tot veertien dagen. Voor meerdere peilschalen wordt ook voor een periode van zes weken aangegeven welke waterstanden te verwachten zijn.
PEGELONLINE : https://www.pegelonline.wsv.de
Hoogwaterportaal (overkoepelend voor de diverse deelstaten): https://www.hochwasserzentralen.de/
België
Vlaanderen, Waterinfo : https://www.waterinfo.be
Wallonië, Hydrométrie : https://hydrometrie.wallonie.be/
Brussel, Hydria : https://hydria.be/fr/carte-interactive-des-sites/
Frankrijk
Vigicrues : https://www.vigicrues.gouv.fr/niv2-bassin.php?CdEntVigiCru=3
Nederland
Waterinfo : https://waterinfo.rws.nl
Vaarweginformatie : https://vaarweginformatie.nl
Zwitserland
Port of Switzerland, Pegel : https://port-of-switzerland.ch/hafenservice/pegel/
Naast de lidstaten van de CCR biedt ook het Europese platform EuRIS informatie over de belangrijkste Europese waterwegen: https://www.eurisportal.eu/.
Scheepvaartstremmingen
De CCR heeft tot taak het beginsel van de vrije scheepvaart te garanderen en dit betekent dat zij er ook zoveel mogelijk voor zorgt dat de beschikbaarheid van de Rijn als waterweg optimaal is.
Dat neemt niet weg dat sommige stremmingen onvermijdelijk zijn. Zij worden binnen de CCR nauwgezet op de voet gevolgd.
- Hoogwater
Boven een bepaalde waterstand wordt de scheepvaart gestremd (artikel 10.01 van het RPR). Voor alle duidelijkheid wordt er hier op gewezen dat hoogwater minder gevolgen heeft voor de logistieke keten dan laagwater voor de scheepvaart. Hoogwater op de Rijn houdt namelijk vaak niet langer dan een week aan. - Laagwater
In tegenstelling tot hoogwater, is er bij laagwater geen drempelwaarde waaronder de scheepvaart verboden is. Het is de verantwoordelijkheid van de schipper zelf om te bepalen of hij ondanks het lage waterpeil toch het desbetreffende riviergedeelte wil bevaren. Op de daarvoor bestemde webpage is er aanvullende informatie over laagwater. - Stremmingen vanwege culturele of andere evenementen (bijvoorbeeld: "Rhein in Flammen")
Deze lokale stremmingen zijn meestal van korte duur (enkele uren) en lang van tevoren bekend. Over het geheel genomen zijn er maar weinig van dit soort evenementen. - Stremmingen vanwege politiemaatregelen
Het tijdstip van deze stremmingen ligt vast en zij worden lang van tevoren aangekondigd. Dit komt hoogstens twee à drie keer per jaar voor en kan tussen de drie tot twaalf uur duren. - Stremmingen vanwege een ongeval (bijvoorbeeld de door de averij van de "Excelsior" of "Waldhof" veroorzaakte stremmingen)
- Onderbreking van het bedrijf van twee sluizen tegelijk
Dit betreft hoofdzakelijk de Oberrhein. De onderbreking van het sluisbedrijf kan veroorzaakt worden door een ongeval, onderhoud of staking. Per jaar zijn er hooguit één à vijf van dit soort onderbrekingen, die meestal niet langer dan drie tot tien uur duren.
Er zijn ook buitengewone onderbrekingen van het sluisbedrijf tijdens Kerst en Nieuwjaar (Boven-Rijn en Lek). Hiervoor wordt door de plenaire vergadering van de CCR een besluit aangenomen. - Werkzaamheden aan de waterweg (bijvoorbeeld: de bouw van een nieuwe brug)
De CCR wordt geïnformeerd over dergelijke stremmingen en met de nationale autoriteiten wordt besproken welke maatregelen er getroffen worden om deze stremmingen zo veel mogelijk te beperken.
De CCR houdt statistieken bij van de stremmingen. Per jaar is de gemiddelde totale duur van de stremmingen circa honderd uur, waaruit blijkt dat de Rijn zeer betrouwbare vaaromstandigheden biedt.
De CCR heeft een duidelijke procedure vastgelegd om de scheepvaart over stremmingen te informeren (Besluit 2021-I-16![]()
![]()
).
Havens langs de Rijn
Langs de Rijn is er op talrijke plaatsen haveninfrastructuur beschikbaar.
De Herziene Rijnvaartakte (“Akte van Mannheim”![]()
![]()
) bevat diverse bepalingen met betrekking tot de havens langs de Rijn.
Artikel 8, 9 en 10 betreffen de vrijhavens, dat wil zeggen opslagplaatsen waar goederen niet aan douanerechten zijn onderworpen. Deze bepalingen zijn in de huidige context van vrij verkeer overbodig geworden.
Artikel 11 bepaalt dat elke oeverstaat op het eigen grondgebied havens en losplaatsen aanwijst waar het voor de schippers mogelijk is om te laden of te lossen. Een schipper mag niet op andere plaatsen laden of lossen, tenzij hij daartoe een specifieke vergunning heeft of buitengewone omstandigheden hem daartoe dwingen.
Deze bepalingen van de Akte van Mannheim hangen voornamelijk samen met douaneregelingen. Een en ander neemt niet weg dat er voor de lidstaten ook een verplichting bestaat om ervoor te zorgen dat de Rijnvaart over adequate laad- en losplaatsen beschikt.
Deze verplichting met betrekking tot laad- en losplaatsen wordt ook genoemd in artikel 27, eerste alinea, van de Akte van Mannheim: "De regeringen der Oeverstaten dragen zorg, dat zowel in de vrijhavens als in de andere havens van de Rijn alle nodige maatregelen worden genomen om de lading, de lossing en de opslag in entrepôt van goederen te vergemakkelijken, alsmede dat de ten dienste daarvan bestaande inrichtingen en werktuigen van elke aard in goede staat worden gehouden".
Het havenregime hangt af van het nationaal recht. De voorwaarden voor de toegang tot de bestaande openbare haveninfrastructuren mogen niet discriminerend zijn op basis van nationaliteit. Het beginsel van de vrije scheepvaart vormt geen beletsel voor het heffen van havenrechten in ruil voor dienstverlening. In artikel 27, tweede en derde alinea (met betrekking tot havens), van de Akte van Mannheim staat: "Om te voorzien in de kosten van onderhoud en toezicht kan een daarmee overeenkomende vergoeding worden gevorderd. Zodra de opbrengst daarvan het bedrag der bedoelde uitgaven overtreft, wordt het tarief van de heffing naar evenredigheid verminderd. De bedoelde vergoeding kan echter alleen gevorderd worden, voor zover van de bovenvermelde inrichtingen en werktuigen gebruik is gemaakt".
Organen
De CCR heeft het Comité Infrastructuur en milieu (IEN) en een gespecialiseerde Werkgroep (IEN/G) ingesteld voor kwesties die betrekking hebben op de Rijn als waterweginfrastructuur.
Tot de belangrijkste taken van het Comité IEN behoren:
- het vergaren van informatie over de fysieke kenmerken van de Rijn als waterweg:
- het profiel van de vaargeul en
- de hoogte van de bruggen en doorvaarthoogten;
- het vaststellen van de Overeengekomen Lage Rivierstand;
- het opstellen van eisen met betrekking tot de Rijn als waterweg en een behandeling van de werkzaamheden, maatregelen en uitvoering van projecten op de Rijn die eventueel gevolgen voor de scheepvaart zouden kunnen hebben (sluizen, bruggen, etc.);
- onderzoeken of er mogelijkheden zijn om de ligplaatsen langs de Rijn zowel kwalitatief als kwantitatief te verbeteren, met name voor wat betreft walstroomvoorzieningen;
- het onderzoeken van scheepvaartongevallen als deze samenhangen met de infrastructuur van de waterweg;
- de analyse van scheepvaartstremmingen en voorstellen voor adequate maatregelen om stremmingen te voorkomen;
- invulling geven aan de routekaart van de CCR voor het terugdringen van emissies in de binnenvaart, voor wat het betreft het gedeelte “infrastructuur”;
- het analyseren en onderzoeken van de gevolgen van de klimaatverandering (mitigation en aanpassing) voor de Rijn als waterweg. Het opstellen van aanbevelingen om ervoor te zorgen dat de Rijn als waterweg voldoende veerkrachtig is;
- de behartiging van de belangen van de Rijnvaart in het kader van werkzaamheden van de Europese Commissie en dan vooral in de context van de tenuitvoerlegging van de TEN-T-Verordening;
- de samenwerking met in het bijzonder de PIANC, de ICBR en de CHR;
- het volgen van de implementatie van de Kaderrichtlijn Water en de Habitatrichtlijnen op de Rijn;
- het samenstellen van een lijst van Natura 2000-gebieden die de Rijn betreffen;
- de behandeling van andere overkoepelende onderwerpen met betrekking tot het milieu alsook van vraagstukken die van fundamenteel belang zijn voor een duurzame ontwikkeling in de binnenvaart.
Het Comité IEN stelt om de twee jaar een werkprogramma![]()
![]()
op met de taken en prioriteiten. Het Comité IEN vergadert gewoonlijk twee keer per jaar in Straatsburg (zie de vergaderkalender).
Voorzitterschap van het Comité: mevrouw Barbla ETTER, commissaris van Zwitserland
Secretariaat: mevrouw Friederike STOCK, beleidsmedewerkster voor infrastructuur, milieu en gevaarlijke stoffen
Misschien ook interessant voor u
Documentatiebronnen
Aanpassing van de internationale waarschuwings- en communicatieprocedure
Rijnvaartpolitiereglement