De volgende beschrijving is slechts een beknopt overzicht van het zeer ver ontwikkelde rechtsregime.
Territoriaal toepassingsgebied

De Akte van Mannheim is een complex verdrag waarvan de bepalingen niet allemaal dezelfde toepassingsregels hebben en dit geldt vooral ten aanzien van hun territoriale toepassingsgebied. In de volgende, algemene beschrijvingen wordt niet met alle toepassingsmodaliteiten rekening gehouden.
Bekijkt men de Rijn stroomopwaarts, dan begint het toepassingsgebied van de Akte van Mannheim op het punt waar de ‘natuurlijke scheepvaart’ begint (bijlage 16 B van de Slotakte van Wenen, eerste artikel). Dit punt ligt volgens de Zwitserse autoriteiten bij de centrale brug stroomopwaarts van de haven van Bazel (Rkm 166,64) (Mittlere Rheinbrücke).
Stroomafwaarts gezien reikt het internationale regime tot aan de open zee en omvat het alle waterwegen die van de Rijn naar de Noordzee en België leiden (artikel 2 van de Akte van Mannheim) en door de commerciële scheepvaart gebruikt worden. Tussen Krimpen aan de Lek en Gorinchem (Nederland) enerzijds, en de open zee anderzijds, gelden er echter verschillende specifieke regels.
De rivier valt in haar gehele lengte onder de internationale regeling, met inbegrip van de oevers, de jaagpaden, de havenbekkens en, in zekere mate, de kades, laad- en losplaatsen en opslagplaatsen (artikelen 8, 27 en 31 van de Akte van Mannheim).
De zijarmen van de Rijn vallen gedeeltelijk onder de bepalingen van de Akte van Mannheim die betrekking hebben op de scheepvaartvrijheid (artikel 3 en 4) onder voorbehoud van specifieke bepalingen (zoals het Verdrag over het bevaarbaar maken van de Moezel van 27 oktober 1956). De Main wordt tot kilometerraai 387,69 beschouwd als een zijrivier (spoorwegbrug bij Hallstadt), eveneens onder voorbehoud van specifieke regels.
Materieel toepassingsgebied
De Akte van Mannheim vormt een geheel aan regels dat wordt aangeduid met de term “Rijnregime” en te maken heeft met uiteenlopende aspecten van de scheepvaart.
Beginsel van de vrije scheepvaart
De Rijn mag vrij bevaren worden, op voorwaarde dat men zich houdt aan de reglementen die zijn vastgelegd met het oog op de algemene veiligheid.
Dit regime geldt voor de commerciële scheepvaart. Voor de pleziervaart, schepen voor sportieve of recreatieve doeleinden en oorlogsvaartuigen gelden speciale regels. Ook het vervoer en de ene naar de andere oever is uitgesloten van het Rijnregime (artikel 24 van de Akte van Mannheim).
De scheepvaart staat open voor schepen uit alle landen, maar op grond van Aanvullend protocol nr. 2 uit 1979 gelden er bepaalde beperkingen. Deze beperkingen betreffen schepen die geen vlag voeren van een verdragsluitende staat bij de Akte van Mannheim, noch van een lidstaat van de Europese Unie. Voor deze landen geldt dat de doorvoer vrij is, terwijl het handelsverkeer valt onder tussen de betrokken landen gesloten akkoorden; voor de cabotage op de Rijn worden de voorwaarden bepaald door de Centrale Commissie voor de Rijnvaart (CCR).
De cabotage op de Rijn (dus het vervoer tussen twee aan de Rijn gelegen havens) is vrij zonder beperking voor schepen die beschikken over een Rijnvaartverklaring. Om voor dit recht in aanmerking te komen, moet er tussen het schip en de desbetreffende staat (verdragsluitende staat bij de Akte van Mannheim of lidstaat van de Europese Unie) een echte band bestaan; de voorwaarden daarvoor zijn gepreciseerd in een toepassingsreglement van de CCR (Besluit 1984-I-3) ![]()
en de Communautaire Verordening nr. 2919/85 van 17 oktober 1985.
Beginsel van eenheid van het regime
Om een vrije scheepvaart mogelijk te maken, zijn de regels voor het bevaren van de Rijn vastgelegd in uniforme reglementen die voor de gehele rivier gelden (hetgeen niet uitsluit dat er voor bepaalde riviergedeelten specifieke bepalingen van toepassing zijn). Deze gemeenschappelijke reglementen worden door de Centrale Commissie vastgelegd.
Om de eenheid van het regime te kunnen waarborgen, worden de specifieke aspecten die samenhangen met de veiligheid van de Rijnvaart uitsluitend door de CCR geregeld. De lidstaten nemen op nationaal vlak geen voorschriften aan die een beperking van de Rijnvaart zouden kunnen vormen, behalve wanneer het gaat om algemene voorschriften die niet specifiek voor de scheepvaart gelden of indien de CCR uitdrukkelijk erkend heeft dat het gaat om een kwestie die valt onder de bevoegdheid van de lidstaten (artikel 23 van de Akte van Mannheim).
Beginsel van gelijke behandeling
Alle bij de Rijnvaart betrokken actoren moeten gelijk worden behandeld, zonder onderscheid naar nationaliteit.
Een verschillende behandeling (bijvoorbeeld op basis van de technische kenmerken van een schip) moeten daarom worden gerechtvaardigd op grond van objectieve redenen die hetzij met de algemene veiligheid, met het goede verloop van het verkeer of met het algemeen belang samenhangen (zie de uitspraak van de Kamer van Beroep van 10 februari 2003 : 415 P – 1/03 H). ![]()
![]()
Beginsel van onderhoud en verbetering van de waterweg
In de Acte de Mannheim is het beginsel vastgelegd van het behoud, het onderhoud en de verbetering van de waterweg Rijn (artikel 27 tot en met 31 van de Akte van Mannheim).
De vereiste werkzaamheden worden uitgevoerd door de Rijnoeverstaten. De Centrale Commissie oefent echter controle uit en zorgt voor overleg over deze maatregelen: werkzaamheden die gevolgen kunnen hebben voor de scheepvaart, werkzaamheden aan bruggen of wijzigingen van de vaargeul worden door de Centrale Commissie onderzocht.
Voor het Frans-Duitse gedeelte van de Rijn heeft het Verdrag van Versailles (artikel 358) de CCR nog andere, verderstrekkende bevoegdheden toegekend. Voor dit riviergedeelte moeten alle geplande werkzaamheden aan de Centrale Commissie worden voorgelegd, zodat zij kan waarborgen dat zij geen belemmering vormen voor de scheepvaart of de scheepvaartfaciliteiten beperken.
Geen heffing van rechten van de scheepvaart
In toepassing van artikel 3 van de Akte van Mannheim mogen de lidstaten geen tol, belasting of rechten heffen die uitsluitend op het uitoefenen van de scheepvaart zijn gegrond.
Deze regel is echter wel verenigbaar met een heffing over verleende diensten of belastingen die gebaseerd zijn op een andere belastinggrondslag, zoals bijvoorbeeld de belasting toegevoegde waarde (btw).
Ter aanvulling van deze bepaling werd op 16 mei 1952 een aanvullende overeenkomst bij de Akte van Mannheim aangenomen over het douane- en belastingregime voor de gasolie die in de Rijnvaart als brandstof wordt verbruikt. Deze overeenkomst legt vast dat de lidstaten van de CCR geen douanerechten noch een andere belasting op de door de schepen op de Rijn gebunkerde gasolie opleggen.
In de Akte van Mannheim staan verschillende bepalingen die betrekking hebben op het douaneregime. De meeste daarvan zijn vandaag de dag overbodig geworden.
De regelgeving voor de Rijnvaart
De Herziene Rijnvaartakte en de Akte van Mannheim brengen de scheepvaartvrijheid en goede orde in de scheepvaart onder één noemer. Om de veiligheid in de Rijvaart te waarborgen, heeft de CCR reglementen uitgevaardigd. Deze betreffen:
- de technische voorschriften voor schepen (Reglement Onderzoek schepen op de Rijn);
- de voorschriften voor het personeel in de binnenvaart (Reglement betreffende het scheepvaartpersoneel op de Rijn);
- de verkeersvoorschriften (Rijnvaartpolitiereglement);
- de voorschriften op het gebied van het vervoer van gevaarlijke stoffen (Reglement ADN).
Misschien ook interessant voor u
Documentatiebronnen
Aanvullend Protocol Nr. 1 bij de Herziene Rijnvaartakte
Aanvullend Protocol Nr. 2 bij de Herziene Rijnvaartakte
Aanvullend Protocol Nr. 3 bij de Herziene Rijnvaartakte
Aanvullend Protocol Nr. 4 bij de Herziene Rijnvaartakte
Aanvullend Protocol Nr. 5 bij de Herziene Rijnvaartakte
Aanvullend Protocol Nr. 6 bij de Herziene Rijnvaartakte
Gemeenschappelijke interpretatie van het Aanvullend Protocol nr. 6 bij de Herziene Rijnvaartakte