Inleiding
De Centrale Commissie voor de Rijnvaart (CCR) fungeert op het gebied van laagwater voornamelijk als informatie- en uitwisselingsplatform. De CCR en haar partners monitoren en bestuderen al ettelijke jaren de gevolgen van laagwater. Sinds de periode van extreem laagwater van 2018 is de intensiteit van deze werkzaamheden toegenomen, met de organisatie van workshops in 2019 en 2023 en de publicatie van verschillende versies van de discussienota “Act now!”![]()
![]()
![]()
. De CCR legt sinds 1933 de Overeengekomen Lage Rivierstand (OLR) vast. De effecten van laagwater op het goederenvervoer worden ook gevolgd in de jaarverslagen van de marktobservatie van de CCR.
De laagwaterproblematiek is niet nieuw, maar de binnenvaart is in de afgelopen decennia steeds gevoeliger geworden voor perioden van (extreem) laagwater. Dit is het gevolg van verschillende factoren, waarvan sommige inherent zijn aan de binnenvaart en andere daar los van staan. Zo zal de klimaatverandering de Rijnvaart naar verwachting voor nieuwe uitdagingen stellen. Lang aanhoudende perioden van droogte kunnen de vervoerscapaciteit van de binnenvaart ondermijnen en op de lange termijn de keuze van verladers voor een bepaalde transportmodus beïnvloeden. Daarnaast zijn niet alleen de Rijnvloot, maar ook de eisen die aan het binnenvaartvervoer gesteld worden de afgelopen decennia aanzienlijk veranderd. Zowel de afmetingen van de schepen als de aflaaddiepte zijn namelijk aanzienlijk toegenomen. Tegelijkertijd staat de binnenvaart voor nog andere grote uitdagingen, zoals de integratie in de logistieke ketens van de industrie en het ‘just-in-time-principe’ dat hogere eisen stelt aan de betrouwbaarheid.
Anderzijds is het zo dat de binnenvaart van essentieel belang is als men de ambitieuze doelstellingen met betrekking tot de modal shift en emissiereductie wil halen die op internationaal niveau zijn vastgelegd, onder meer in de Verklaring van Mannheim![]()
![]()
![]()
van de CCR en de Green Deal van de EU. De binnenvaart zal onmisbaar blijven voor het vrachtvervoer, vooral voor het vervoer van grote vrachtvolumes waarvoor er geen alternatief voorhanden is, of voor het vervoer van zware goederen en goederen met grote afmetingen. Om de emissies terug te dringen en te voorzien in de behoeften van de sector, is het van cruciaal belang dat de binnenvaart een efficiënte en betrouwbare vervoerswijze blijft. Om die reden moet er op korte, middellange en lange termijn voor worden gezorgd dat de binnenvaart beter het hoofd kan bieden aan laagwater.
Laagwater en de gevolgen voor de binnenvaart
Het jaar 2018 was niet het eerste jaar waarin de Rijnvaart met laagwater werd geconfronteerd. De afgelopen periode van tweehonderd jaar heeft veertien laagwaterjaren geteld (zie afbeelding 1), waarin de Rijn gedurende een – minstens – vergelijkbaar aantal dagen met laagwater te kampen had. Als men uitgaat van wat er vandaag de dag voor de infrastructuur nodig is, zouden ook die gebeurtenissen een ernstige belemmering voor de scheepvaart hebben gevormd. Het merendeel van deze perioden van laagwater vond plaats vóór 1972.
In het algemeen heeft laagwater een negatieve invloed op de vrachtvolumes die over de vrij stromende binnenwateren worden vervoerd. Als de hoeveelheid water onder de kiel afneemt, wordt immers de voor de scheepvaart beschikbare diepte kleiner.
Omdat de binnenvaart een belangrijke transportmodus voor het vrachtvervoer is (bijvoorbeeld voor het vervoer van ijzererts, steenkool, chemische producten, landbouwproducten en containers), leidt een afname van de beschikbare diepte tot een vrij aanzienlijke afname van de volumes die kunnen worden vervoerd. Dat komt omdat zware vracht, zoals ijzererts, alleen in grote hoeveelheden kan worden vervoerd als het waterpeil hoog genoeg is.
In sommige gevallen, met name wanneer de periode van laagwater meerdere weken aanhoudt en het waterpeil langere tijd onder een kritieke drempelwaarde duikt, zal de dienovereenkomstige afname van de vervoerde vrachtvolumes ook een weerslag hebben op de industriële productie. Het kan gebeuren dat de industriële productie moet worden teruggeschroefd omdat de invoer van grondstoffen of de toevoer daalt (bekeken vanuit het standpunt van de industrie), maar omgekeerd kan er ook sprake zijn van een afname omdat er tijdens perioden van laagwater minder eindproducten kunnen worden verscheept. Dit geldt met name voor de chemische industrie in het Rijngebied, die voor haar logistieke keten zeer afhankelijk is van de Rijn en van de waterwegen in het algemeen.
Lage waterstanden jagen de vervoerskosten door de binnenvaart op, omdat naast het hogere brandstofverbruik per ton vervoerde vracht ook de vaste transportkosten en de lagere vervoerde vrachtvolumes moeten worden gecompenseerd. Stijgende transportkosten leiden tot hogere vervoersprijzen (vrachtprijzen). Als het laagwater meerdere maanden aanhoudt, wordt de stijging van de transportkosten en vrachtprijzen doorberekend in de prijs van de eindproducten. Een ander belangrijk neveneffect is de stijging van de brandstofprijzen bij de bunkerstations als de tankvaart hogere vrachtprijzen gaat berekenen. Transportkosten of vrachtprijzen nemen ook toe omdat de totale transportcapaciteit (de totale beschikbare capaciteit van de vloot) afneemt tijdens perioden van laagwater. Deze afname leidt tot een verschuiving in het samenspel tussen vraag en aanbod op de markt.
Lage waterstanden hebben ook een invloed op de logistieke ketens, bijvoorbeeld omdat men in zee- en binnenhavens plotseling het hoofd moet bieden aan grotere voorraden: goederen moeten langer dan verwacht worden opgeslagen, of de laad- en losactiviteiten lopen vertraging op, niet alleen voor de binnenvaart maar ook voor andere transportmodi.
Extreem laagwater gedurende een langere periode kan tot een modal shift naar andere vervoerswijzen leiden voor een gedeelte van de vervoerde goederenvolumes, met name naar het weg- en spoorwegvervoer, in het bijzonder voor marktsegmenten waar de concurrentie tussen de verschillende vervoersmodi groot is, zoals het containervervoer. Voor bulkgoederen moet worden opgemerkt dat andere vervoerswijzen de binnenvaart op korte termijn niet kunnen vervangen. Er moet op de lange termijn echter rekening worden gehouden met het mogelijke verlies van marktaandeel als gevolg van laagwatergebeurtenissen.
Recente perioden van laagwater
2018
2018 was niet het jaar met de langst aanhoudende periode van laagwater die in de afgelopen honderd jaar werd geregistreerd op de Rijn. Het jaar hoort weliswaar tot de zeven ergste laagwaterjaren sinds 1900, maar werd duidelijk overtroffen door vier jaren (zie afbeelding 1). 2018 was echter wel het jaar waarin de verladende industrie vanuit economisch oogpunt de hoogste tol moest betalen. Twee verschillende econometrische modellen hebben aangetoond dat deze periode van laagwater (in het najaar van 2018) de Duitse industriële productie in het jaar 2018 sterk nadelig beïnvloed heeft.
Deze grotere impact kan in verband worden gebracht met verschillende factoren, zoals:
- de evolutie van de vloot: de binnenvaartschepen zijn de afgelopen decennia steeds groter geworden, ondanks het feit dat grotere schepen gevoeliger zijn voor lage waterstanden. Dit roept dan ook vragen op over nieuwe/aangepaste logistieke concepten en schepen met een geringe diepgang, met inbegrip van – in de toekomst – de eventuele terugkeer van kleinere schepen;
- infrastructuur en logistiek: vandaag de dag wordt de voorkeur gegeven aan het principe van de “just-in-time-logistiek”, waarbij er geen voorraden worden aangelegd, maar grondstoffen, producten en onderdelen pas worden geleverd op het moment dat ze nodig zijn. Op deze manier kunnen bedrijven hun opslagkosten verlagen, omdat ze minder moeten opslaan. In perioden van laagwater heeft dit model echter negatieve gevolgen.
Het is evenwel belangrijk op te merken dat hoewel de binnenvaart ernstig in het gedrang kwam in 2018, het vervoer over de Rijn op geen enkel moment volledig tot stilstand is gekomen.
2022
De situatie in 2022 kan niet een-op-een worden vergeleken met die in 2018, omdat er andere macro-economische aspecten in het spel waren, zoals de hoge energieprijzen, de oorlog in Oekraïne, het tekort aan schepen (graantransport in solidariteitscorridors), de nasleep van COVID-19, enz. De combinatie van al deze factoren leidde tot een complexe situatie.
Bovendien begon de periode van laagwater in 2022 al in de tweede helft van juli, wat vroeger was dan bij eerdere perioden van laagwater, en in augustus bleven de peilwaarden afnemen. Hoewel er in 2022 veel minder dagen met laagwater waren dan in 2018 (41 dagen vergeleken met 107 dagen), waren de negatieve economische gevolgen niet verwaarloosbaar. Daarbij bestond in augustus 2022 onzekerheid over het verdere verloop van de periode van laagwater en zijn gevolgen. Door een lagere beladingsgraad van de schepen als gevolg van de lage waterstanden was het vrachtvolume dat per reis werd vervoerd kleiner, waardoor de totale vervoersprestatie lager uitviel.
Om dit verlies aan vrachtcapaciteit te compenseren, hebben de binnenvaartrederijen een toeslag op de vrachtprijzen berekend, waardoor de vervoerskosten stegen. Op de spotmarkt was de toename van de vrachtprijzen vergelijkbaar met die in 2018. Voor het vervoer van vloeibare lading tussen de ARA-regio (Amsterdam – Rotterdam – Antwerpen) en het Rijn-achterland waren de vrachtprijzen op de spotmarkt bijvoorbeeld ongeveer vier keer hoger dan onder normale omstandigheden.
Afbeelding 2: Aantal dagen met laagwater (afvoer ≤ de huidige OLA) in laagwaterjaren sinds 1900 afgezet tegen de gevolgen voor de Rijnvaart
Bron: “Act now!”, 2023, met betrekking tot de OLR 2012-2022. CCR-berekening op basis van gegevens van Destatis en de Duitse vaarweg- en scheepvaartautoriteit (Wasserstraßen- und Schifffahrtsverwaltung des Bundes – WSV), verstrekt door het Duits federaal bureau voor hydrologie (Bundesanstalt für Gewässerkunde – BfG). Het jaar 2022 komt bij lange na niet op de achtste plaats in de serie van jaren met de langste laagwaterperioden uit de afgelopen honderd jaar, maar staat echter wel op de tweede plaats van de laagwaterjaren met de zwaarste economische gevolgen voor de Rijnvaart. Daarom is besloten om dit jaar ook te vermelden in de eerste serie van deze afbeelding.
* De oorlogsjaren (1915-1918; 1940-1945) en de jaren van economische depressie (1919, 1923, 1931, 1932, 1975, 2009) werden uitgesloten. In 2022 hangt de daling van het Rijnverkeer ook samen met de gevolgen van de oorlog in Oekraïne.
Discussienota “Act now!”
In november 2019 organiseerde de CCR een workshop over laagwater en de gevolgen ervan voor de Rijnvaart. Deze workshop leidde tot de publicatie van de eerste versie van de discussienota “Act now!”, waarin de gevolgen van de lage waterstanden voor de vloot, de infrastructuur en het milieu, de verladers en de logistieke ketens in kaart werden gebracht en mogelijke oplossingen voor dit probleem onder de loep werden genomen. Zoals de CCR al opmerkte in de “Act now!”-discussienota uit 2019, bestaat er geen “one size fits all”-oplossing voor de laagwaterproblematiek. Deze problematiek vereist een combinatie van maatregelen, waaronder de aanpassing van de vloot, infrastructuur, logistieke ketens en opslagconcepten, en de invoering van digitale tools genoemd kunnen worden. Er bestaat evenmin een gecentraliseerd instrument of één partij die alle problemen kan oplossen.
In 2021 werd een tweede versie van de discussienota gepubliceerd, met daarin een overzicht van relevante projecten die helpen een oplossing te vinden voor aan laagwater gerelateerde uitdagingen.
Op 18 januari 2023 organiseerde de CCR een vervolgworkshop met deskundigen met als titel “Laagwater en de gevolgen voor de Rijnvaart”. In oktober van datzelfde jaar publiceerde de CCR de derde versie van de “Act now!”-discussienota. In deze versie wordt rekening gehouden met de resultaten van de workshop over laagwater in 2019 en de vervolgworkshop met deskundigen in 2023. De belangrijkste actualiseringen in deze versie betreffen een analyse van de laagwatersituatie in 2022, nieuwe ontwikkelingen op het gebied van infrastructuur, aanpassingen in het scheepsontwerp, digitale tools en maatregelen op het niveau van de verladers en de logistiek.
De derde versie van de discussienota “Act now!” is beschikbaar op de webpagina![]()
![]()
![]()
, samen met alle informatie over de workshops over het thema laagwater die de CCR heeft georganiseerd.
Een belangrijke conclusie van deze workshop was dat een intensievere dialoog tussen alle relevante stakeholders en belangengroepen nodig is De CCR bevordert en steunt een dergelijke dialoog.
In het kader van haar marktobservatierapporten, die op de website https://inland-navigation-market.org/ beschikbaar zijn, brengt de CCR ook regelmatig verslag uit over de economische gevolgen van laagwater.
Nuttige links
In het door de EU mede gesubsidieerde project COMEX hebben 13 landen het zogenaamde EuRIS-portaal ontwikkeld. Hierin wordt veel geharmoniseerde informatie verstrekt aan de binnenvaart op het gebied van infrastructuur, actueel verkeer en voorspelde drukte bij bijvoorbeeld sluizen. Scheepseigenaren wordt ook de mogelijkheid geboden om eigen informatie van de scheepvaart zelf te delen met klanten en opdrachtgevers ten behoeve van de verbetering van de logistiek van de binnenvaart.
Voor het met elkaar verbonden vaarwegennet In Europa levert EuRIS de meeste actuele waterstanden zowel op een kaart als in tabelvorm in alle talen van de 13 deelnemende landen in EuRIS.
- Informatie over EuRIS en waterstanden: https://www.eurisportal.eu/hydrometeo/kaart?KL=nl.
- De Wasserstraßen- und Schifffahrtsverwaltung des Bundes (WSV) publiceert de waarden aan de Duitse peilschalen op de website “Elwis”: https://www.elwis.de/DE/Service/Wasserstaende/Wasserstaende-node.html. Voor bepaalde peilschalen, zoals Kaub, Duisburg en Emmerich, zijn op deze website ook voorspellingen en langetermijnprognoses beschikbaar. Iedereen die iets met de binnenvaart te maken heeft, kan met behulp van deze informatie inschatten hoe de waterstanden zich gaan ontwikkelen en uitgaand van de beschikbare vaargeuldiepte beslissingen nemen. De informatie op deze website is alleen beschikbaar in het Duits.
- Het Bundesanstalt für Gewässerkunde (BfG) verstrekt regelmatig updates over de meteorologische en hydrologische situatie op de Duitse waterwegen tijdens perioden van laagwater: https://www.bafg.de/DE/5_Informiert/2_Publikationen/Niedrigwasserbericht/niedrigwasserbericht_node.html.
- De Internationale Commissie ter Bescherming van de Rijn (ICBR) monitort de laagwatersituatie in haar laagwaterobservatorium: https://undine.bafg.de/rhein/zustand-aktuell/rhein_nw_mon_nl.html.
- Mededeling 35 van het BfG: de laagwaterreeks van de jaren 2015 tot 2018 in Duitsland - analyse, classificatie en effecten. Zie: https://www.bafg.de/SharedDocs/Downloads/DE/bfg_mitteilungen/BfG-Mitteilungen35.html.
- Rijkswaterstaat publiceert op haar website www.vaarweginformatie.nl actuele waterstanden van de meest belangrijke vaarwegen in Europa in het Nederlands en het Engels:
- Het Nationale Trockenheitsplattform (www.trockenheit.ch of www.trockenheit.admin.ch) is een gezamenlijk initiatief van het Federaal Bureau voor Milieu, het Federaal Bureau voor Meteorologie en Klimatologie en het Federaal Bureau voor Topografie, dat wordt gebruikt voor de vroegtijdige opsporing van en waarschuwing voor droogte. Het droogteplatform is niet alleen een voorspellingstool, maar biedt ook gegevensreeksen die teruggaan tot 1991. Dagelijks bijgewerkte waterpeilrapporten en -voorspellingen en afvoergegevens voor de belangrijkste rivieren en meren in Zwitserland zijn ook beschikbaar. Institutionele gebruikers beschikken bovendien over een gegevensinterface.